چرا سالمندان هنگام بلند شدن دچار گیجی و عدم تعادل می‌شوند؟

گاهی یک فرد سالمند هنگام بلند شدن از تخت یا صندلی، ناگهان احساس می‌کند سرش سبک شده، جلوی چشم‌هایش سیاهی می‌رود یا برای چند لحظه تعادلش را از دست می‌دهد. بعضی افراد این حالت را «سرگیجه» توصیف می‌کنند و بعضی دیگر می‌گویند احساس می‌کنند ممکن است زمین بخورند. اما آیا هر بار که چنین اتفاقی می‌افتد، مشکل از گوش داخلی و سیستم تعادل است؟

خیر. یکی از علت‌های مهم و نسبتاً شایع این حالت در سالمندان، افت فشار خون وضعیتی (Orthostatic Hypotension) است؛ یعنی فشار خون پس از تغییر وضعیت بدن، به‌ویژه هنگام برخاستن از حالت خوابیده یا نشسته، به اندازه‌ای کاهش پیدا می‌کند که می‌تواند باعث ایجاد علائمی مانند سبکی سر، تاری دید، احساس ضعف، گیجی یا بی‌ثباتی شود. این وضعیت در سالمندان اهمیت ویژه‌ای دارد، زیرا با افزایش سن شایع‌تر می‌شود و می‌تواند با افزایش خطر زمین‌خوردن همراه باشد.

افت فشار خون وضعیتی دقیقاً چیست؟

وقتی از حالت خوابیده یا نشسته بلند می‌شویم، خون به‌طور طبیعی تحت تأثیر جاذبه به سمت پاها و قسمت پایین بدن حرکت می‌کند. بدن باید در مدت کوتاهی این تغییر را جبران کند تا فشار خون و جریان خون به مغز در محدوده مناسبی باقی بماند. این کار عمدتاً به کمک سیستم عصبی خودکار (Autonomic Nervous System)، افزایش ضربان قلب و تنگ شدن عروق خونی انجام می‌شود.

اگر این پاسخ به اندازه کافی سریع یا مؤثر نباشد، فشار خون پس از ایستادن کاهش پیدا می‌کند. اگر این کاهش فشار به معیار مشخصی برسد، به آن افت فشار خون وضعیتی (Orthostatic Hypotension) گفته می‌شود.

بر اساس تعریف پذیرفته‌شده، افت فشار خون وضعیتی زمانی مطرح است که طی حداکثر سه دقیقه پس از ایستادن، فشار خون سیستولیک (Systolic Blood Pressure) حداقل ۲۰ میلی‌متر جیوه یا فشار خون دیاستولیک (Diastolic Blood Pressure) حداقل ۱۰ میلی‌متر جیوه کاهش پیدا کند.

این وضعیت در سالمندان موضوعی نادر نیست. در مطالعات مختلف، شیوع آن بسته به جمعیت و شرایط بررسی متفاوت بوده است؛ در یک مرور نظام‌مند، شیوع تجمعی آن در سالمندان ساکن جامعه حدود ۲۲ درصد و در افراد ساکن مراکز مراقبت طولانی‌مدت حدود ۲۴ درصد گزارش شده است. در افراد ۷۵ سال و بالاتر نیز شیوع ۳۴ درصد در یک مطالعه گزارش شده است.

چرا افت فشار وضعیتی در سالمندان بیشتر دیده می‌شود؟

با افزایش سن، توانایی بدن برای تنظیم سریع فشار خون هنگام تغییر وضعیت ممکن است کاهش پیدا کند. در کنار این تغییرات مرتبط با افزایش سن، بسیاری از سالمندان هم‌زمان چند بیماری دارند و برای کنترل آن‌ها چند دارو مصرف می‌کنند. به این وضعیت چنددارویی (Polypharmacy) گفته می‌شود و یکی از عواملی است که با افزایش احتمال افت فشار خون وضعیتی ارتباط دارد.

بنابراین در یک سالمند ممکن است چند عامل هم‌زمان وجود داشته باشد: تغییرات مرتبط با افزایش سن، مصرف چند دارو، کاهش دریافت مایعات یا سایر شرایط پزشکی. به همین دلیل، پیدا کردن علت واقعی سرگیجه و بی‌تعادلی همیشه با یک آزمایش یا یک تشخیص ساده امکان‌پذیر نیست.

نقش داروها در افت فشار هنگام ایستادن چیست؟

یکی از نکات بسیار مهم در سالمندان، توجه به داروهاست. این موضوع به این معنا نیست که داروهای فشار خون یا سایر داروهای تجویزشده «اشتباه» هستند یا باید خودسرانه قطع شوند. بسیاری از این داروها برای کنترل بیماری‌های مهم و حتی پیشگیری از عوارض جدی ضروری هستند. مسئله این است که در بعضی افراد، به‌ویژه زمانی که چند دارو هم‌زمان مصرف می‌شود، ممکن است احتمال افت فشار هنگام ایستادن افزایش پیدا کند.

در مقاله مورد بررسی، گروه‌هایی مانند داروهای گشادکننده عروق (Vasodilators)، برخی داروهای ضدفشارخون (Antihypertensives)، بتابلوکرها (Beta-blockers)، برخی داروهای مسدودکننده کانال کلسیم (Calcium Channel Blockers)، داروهای مؤثر بر سیستم رنین ـ آنژیوتانسین (Renin-Angiotensin System Inhibitors)، آلفابلوکرها (Alpha-blockers)، برخی داروهای دوپامینرژیک (Dopaminergic Drugs)، داروهای ضدروان‌پریشی (Antipsychotics)، برخی داروهای ضدافسردگی (Antidepressants) و داروهای آرام‌بخش یا خواب‌آور (Sedative-Hypnotics) به‌عنوان داروهایی که می‌توانند با افزایش خطر افت فشار وضعیتی ارتباط داشته باشند، مطرح شده‌اند.

برای یک فرد عادی، این فهرست شاید چندان قابل فهم نباشد. ساده‌تر اگر بخواهیم بگوییم، داروهایی که برای کنترل فشار خون، بیماری‌های قلبی، برخی مشکلات ادراری، بیماری‌های عصبی، اختلالات روان‌پزشکی یا مشکلات خواب تجویز می‌شوند، در بعضی افراد می‌توانند روی تنظیم فشار خون هنگام ایستادن اثر بگذارند. البته اثر همه این داروها یکسان نیست و نمی‌توان گفت هر فردی که یکی از این داروها را مصرف می‌کند حتماً دچار افت فشار وضعیتی خواهد شد. شواهد جدید نیز نشان می‌دهد که رابطه بین داروهای ضدفشارخون و افت فشار وضعیتی پیچیده‌تر از آن است که بتوان همه این داروها را به‌عنوان عامل مستقیم افت فشار معرفی کرد.

به همین دلیل، اگر یک سالمند پس از شروع یک داروی جدید، تغییر دوز دارو یا افزایش تعداد داروهای مصرفی، بیشتر دچار سبکی سر یا بی‌ثباتی هنگام ایستادن شده است، بهتر است موضوع با پزشک یا داروساز بررسی شود. قطع یا کاهش خودسرانه دارو به هیچ عنوان توصیه نمی‌شود.

چرا افت فشار باعث گیجی و عدم تعادل می‌شود؟

وقتی فشار خون هنگام ایستادن کاهش پیدا می‌کند، ممکن است برای مدت کوتاهی خون‌رسانی مؤثر به مغز کاهش یابد. در چنین شرایطی فرد ممکن است احساس کند سرش سبک شده، محیط برای چند لحظه تار می‌شود، توان ایستادن ندارد یا باید سریع بنشیند.

نکته مهم این است که این حالت لزوماً همان چیزی نیست که در پزشکی به آن سرگیجه چرخشی (Vertigo) می‌گوییم.

برای مثال، فردی که هنگام بلند شدن می‌گوید «سرم سبک شد و حس کردم نزدیک است بیفتم»، بیشتر ممکن است در حال توصیف سبکی سر (Lightheadedness) یا بی‌ثباتی (Unsteadiness) باشد. در مقابل، فردی که می‌گوید «اتاق دور سرم می‌چرخد» ممکن است دچار سرگیجه چرخشی (Vertigo) باشد که می‌تواند منشأ دهلیزی (Vestibular) داشته باشد.

البته این دو حالت همیشه از یکدیگر جدا نیستند و یک سالمند می‌تواند هم‌زمان بیش از یک مشکل داشته باشد.

آیا هر سرگیجه‌ای هنگام ایستادن به معنی افت فشار است؟

خیر؛ و این یکی از مهم‌ترین نکات در ارزیابی سالمندان است.

گاهی فردی هنگام ایستادن احساس سرگیجه می‌کند و تصور می‌شود مشکل از گوش داخلی است، در حالی که مسئله اصلی افت فشار خون است. از طرف دیگر، ممکن است فردی واقعاً دچار اختلال سیستم دهلیزی (Vestibular System) باشد و هم‌زمان افت فشار وضعیتی نیز داشته باشد.

حتی ممکن است چند عامل در کنار یکدیگر باعث بی‌تعادلی شوند؛ برای مثال کاهش عملکرد سیستم دهلیزی (Vestibular Hypofunction)، ضعف عضلات، مشکلات بینایی، داروها و افت فشار خون وضعیتی. بنابراین در یک سالمند، «عدم تعادل» همیشه به معنی وجود یک بیماری در گوش داخلی نیست.

این موضوع از نظر پیشگیری از زمین‌خوردن اهمیت زیادی دارد. یک مرور نظام‌مند و فراتحلیل در سالمندان نشان داده است که افت فشار خون وضعیتی با افزایش احتمال زمین‌خوردن ارتباط دارد؛ در این مطالعه، احتمال وقوع سقوط در افراد مبتلا به افت فشار وضعیتی حدود ۱٫۷ برابر افراد بدون آن بود.

یک نکته مهم: افت فشار بعد از غذا با افت فشار وضعیتی یکی نیست

گاهی سالمندان متوجه می‌شوند که بعد از یک وعده غذایی، به‌خصوص وعده غذایی سنگین، احساس ضعف، گیجی یا بی‌حالی بیشتری دارند. این حالت می‌تواند با افت فشار خون پس از غذا (Postprandial Hypotension) ارتباط داشته باشد.

افت فشار پس از غذا با افت فشار خون وضعیتی یکی نیست، هرچند هر دو می‌توانند در سالمندان اهمیت داشته باشند. در مقاله مورد بررسی نیز تأکید شده است که برخی مطالعات، وضعیت ناشتا یا زمان مصرف غذا را به‌طور دقیق مشخص نکرده‌اند و بنابراین احتمال دارد بعضی موارد افت فشار پس از غذا با افت فشار وضعیتی اشتباه شده باشند.

این تفاوت نشان می‌دهد که برای تشخیص دقیق، فقط پرسیدن «آیا فشار خون پایین است؟» کافی نیست؛ بلکه باید مشخص شود فشار خون در چه زمانی و در چه وضعیتی اندازه‌گیری شده است.

چگونه می‌توان متوجه شد که مشکل از افت فشار وضعیتی است؟

اگر یک سالمند مرتباً هنگام بلند شدن از تخت یا صندلی دچار سبکی سر، تاری دید، ضعف، گیجی یا احساس نزدیک شدن به زمین‌خوردن می‌شود، اندازه‌گیری فشار خون در حالت‌های مختلف می‌تواند اطلاعات مهمی در اختیار پزشک قرار دهد.

برای بررسی افت فشار وضعیتی، فشار خون معمولاً در حالت استراحت و سپس پس از تغییر وضعیت، به‌ویژه در حالت ایستاده، اندازه‌گیری می‌شود. زمان‌بندی اندازه‌گیری نیز اهمیت دارد، زیرا برخی انواع افت فشار ممکن است در همان ثانیه‌های ابتدایی پس از ایستادن رخ دهند و با اندازه‌گیری معمولی از دست بروند. به همین دلیل، استاندارد بودن روش اندازه‌گیری اهمیت زیادی دارد و نویسندگان مقاله نیز بر ضرورت استانداردسازی ارزیابی افت فشار وضعیتی تأکید کرده‌اند.

آیا می‌توان این مشکل را با روش‌های ساده کنترل کرد؟

درمان به علت افت فشار، شرایط پزشکی فرد و داروهای مصرفی او بستگی دارد و بنابراین یک روش واحد برای همه سالمندان وجود ندارد.

مقاله‌ای که مبنای این مطلب قرار گرفته، به‌طور اختصاصی اثربخشی روش‌های غیردارویی (Nonpharmacologic Interventions) را در سالمندان بررسی کرده است. نتایج نشان داد که شواهد موجود از کیفیت بالایی برخوردار نیستند؛ با این حال، فشرده‌سازی اندام‌های تحتانی (Lower Limb Compression) و فشرده‌سازی شکم (Abdominal Compression) تنها روش‌هایی بودند که بر اساس شواهد بسیار ضعیف، توصیه‌ای هرچند ضعیف برای استفاده از آن‌ها مطرح شد.

در برخی مطالعات، فشرده‌سازی اندام‌های تحتانی باعث کاهش افت فشار هنگام ایستادن شده و در یک مطالعه نیز استفاده از جوراب‌های فشاری (Compression Hosiery) با کاهش قابل توجه افت فشار و برطرف شدن سرگیجه وضعیتی در ۷ نفر از ۱۰ فرد بررسی‌شده همراه بود. با این حال، تعداد مطالعات کم و کیفیت شواهد پایین بود و بنابراین نباید این نتایج را به‌عنوان یک درمان قطعی برای همه سالمندان در نظر گرفت.

نوشیدن سریع مقدار مشخصی آب نیز در یک مطالعه کوچک باعث بهبود فشار خون ایستاده شد، اما این نتیجه نیز بر اساس یک مطالعه با کیفیت پایین بود. علاوه بر این، افزایش مصرف مایعات برای همه سالمندان مناسب نیست؛ در افراد مستعد، ممکن است مشکلاتی مانند تشدید بی‌اختیاری ادرار یا کاهش سدیم خون (Hyponatremia) ایجاد کند. بنابراین توصیه به مصرف زیاد آب یا نمک نیز نباید بدون توجه به وضعیت قلب، کلیه و سایر بیماری‌های فرد انجام شود.

چرا این موضوع برای تعادل سالمندان اهمیت دارد؟

تعادل نتیجه عملکرد یک سیستم واحد نیست. مغز برای حفظ تعادل، اطلاعات مربوط به سیستم دهلیزی (Vestibular System)، بینایی (Vision) و حس عمقی (Proprioception) را با اطلاعات مربوط به وضعیت بدن و کنترل فشار خون ترکیب می‌کند.

به همین دلیل، اگر یک سالمند هنگام ایستادن دچار افت فشار شود، ممکن است برای چند لحظه احساس سبکی سر یا بی‌ثباتی پیدا کند. اگر همین فرد هم‌زمان کاهش عملکرد سیستم دهلیزی یا ضعف عضلانی داشته باشد، احتمال دارد توانایی او برای جبران این بی‌ثباتی کمتر شود و خطر زمین‌خوردن افزایش پیدا کند.

بنابراین در ارزیابی یک سالمند که از «سرگیجه و عدم تعادل» شکایت دارد، بهتر است تنها به گوش داخلی فکر نکنیم. باید مشخص شود که آیا علائم با تغییر وضعیت ایجاد می‌شوند؟ آیا فشار خون در حالت ایستاده افت می‌کند؟ آیا داروهای فرد می‌توانند در این وضعیت نقش داشته باشند؟ آیا مشکلات بینایی، ضعف عضلانی یا اختلالات دهلیزی نیز وجود دارند؟

این نگاه چندعاملی (Multifactorial Approach) به‌ویژه در سالمندان اهمیت دارد، زیرا ممکن است چند عامل کوچک در کنار یکدیگر، خطر زمین‌خوردن را به میزان قابل توجهی افزایش دهند.

اگر سالمند هنگام بلند شدن گیج می‌شود، چه کاری باید انجام داد؟

اگر این حالت گهگاهی و خفیف باشد، باز هم بهتر است نادیده گرفته نشود؛ به‌خصوص اگر فرد سابقه زمین‌خوردن دارد. اگر علائم به‌طور مکرر اتفاق می‌افتند، باعث نزدیک شدن به غش، زمین‌خوردن، تاری دید شدید یا محدود شدن فعالیت‌های روزمره می‌شوند، ارزیابی پزشکی اهمیت بیشتری پیدا می‌کند.

یکی از نخستین اقدامات، بررسی فشار خون در حالت‌های مختلف و مرور داروهای مصرفی است. در صورت نیاز، پزشک می‌تواند بررسی‌های بیشتری برای پیدا کردن علت زمینه‌ای انجام دهد.

همچنین اگر فرد علاوه بر سبکی سر هنگام ایستادن، علائم دیگری مانند چرخش محیط (Vertigo)، کاهش شنوایی، وزوز گوش، عدم تعادل مداوم یا مشکل در راه رفتن داشته باشد، بررسی سیستم دهلیزی (Vestibular System) نیز ممکن است ضروری باشد.

در واقع، سؤال درست همیشه این نیست که «سرگیجه از گوش است یا از فشار خون؟» بلکه باید پرسید:

«چه عواملی در این فرد باعث ایجاد سرگیجه و عدم تعادل شده‌اند؟»

در سالمندان، پاسخ ممکن است فقط یک علت نباشد.

جمع‌بندی

افت فشار خون وضعیتی (Orthostatic Hypotension) یکی از علل مهم علائم هنگام ایستادن در سالمندان است. افزایش سن و مصرف هم‌زمان چند دارو (Polypharmacy) می‌تواند احتمال بروز آن را افزایش دهد و این وضعیت ممکن است با علائمی مانند سبکی سر، ضعف، تاری دید و بی‌ثباتی همراه باشد.

از طرف دیگر، هر نوع سرگیجه یا عدم تعادل در سالمندان ناشی از افت فشار خون نیست. اختلالات دهلیزی (Vestibular Disorders)، مشکلات بینایی، ضعف عضلات، داروها و سایر عوامل می‌توانند هم‌زمان در ایجاد مشکل نقش داشته باشند.

به همین دلیل، در یک سالمند با شکایت از سرگیجه یا عدم تعادل، بررسی دقیق علت و توجه هم‌زمان به سیستم گردش خون، داروها و سیستم تعادل می‌تواند به تشخیص بهتر و در نهایت کاهش خطر زمین‌خوردن کمک کند.

سرگیجه هنگام بلند شدن از جای خود را ساده نگیرید؛ گاهی علت آن نه در گوش، بلکه در نحوه تنظیم فشار خون بدن هنگام تغییر وضعیت است.

دسته‌بندی: تعادل و سرگیجه

نویسنده: ادیولوژیست احمد رسولی

کاندیدای دکترای تخصصی

رتبه ۱ آزمون دکترای تخصصی کشور

فارغ‌التحصیل دانشگاه علوم پزشکی تهران

مدرس دانشگاه